Ορισμός: Πολυμορφία ονομάζουμε το φαινόμενο κατά το οποίο μια χημική ένωση με συγκεκριμένη χημική σύσταση, εμφανίζεται, ως συνέπεια μεταβολών της πίεσης και της θερμοκρασίας, με περισσότερες της μίας μορφές, οι οποίες χαρακτηρίζονται από διαφορετικούς δομικούς τύπους. |
Οι μορφές αυτές, που έχουν διαφορετικές φυσικές και χημικές ιδιότητες, μπορεί να υπαχθούν σε διάφορες κρυσταλλικές τάξεις ή στην ίδια τάξη, αλλά με διάφορη σχέση παραμέτρων. Οι διάφοροι δομικοί τύποι ονομάζονται πολύμορφα, και το φαινόμενο εφόσον πρόκειται για δύο μορφές καλείται διμορφία, ενώ για περισσότερες πολυμορφία. |
Παραδείγματα διμορφίας |
Χαρακτηριστικό
παράδειγμα διμορφίας αποτελούν οι δύο
μορφές του C, διαμάντι και γραφίτης,
οι οποίες οφείλουν τις διάφορες
ιδιότητές τους στο διαφορετικό τύπο του
πλέγματός τους. Παραδείγματα διμορφίας
είναι: |
C | ![]() |
Διαμάντι (Κυβικό) |
![]() |
Γραφίτης (Εξαγωνικό) |
ZnS | ![]() |
Σφαλερίτης (Κυβικό) |
![]() |
Βουρτσίτης (Εξαγωνικό) |
FeS2 | ![]() |
Σιδηροπυρίτης (Κυβικό) |
![]() |
Μαρκασίτης (Ρομβικό) |
CaCO3 | ![]() |
Ασβεστίτης (Τριγωνικό) |
![]() |
Αραγωνίτης (Ρομβικό) |
KAlSi3O8 | ![]() |
Σανίδινο (Μονοκλινές) |
![]() |
Μικροκλινής (Τρικλινές) |
Παραδείγματα πολυμορφίας |
Χαρακτηριστικό παράδειγμα
πολυμορφίας αποτελεί το SiO2, οι
διάφορες μορφές του οποίου δίνονται στα
παρακάτω διαγράμματα (Σχήμα
1 και Σχήμα 2). |
![]() |
Σχήμα 1. Πολύμορφα ορυκτά του SiO2. |
![]() |
Σχήμα 2. Διάγραμμα φάσεως (Ρ-Τ) των πολύμορφων ορυκτών του SiO2. |
Ο β-χαλαζίας κρυσταλλώνεται
στην ολαξονική ημιεδρία του εξαγωνικού
συστήματος και βρίσκεται μέσα σε
ηφαιστειακά πετρώματα όπου
σχηματίσθηκε σε ψηλή θερμοκρασία. Ο α-χαλαζίας
κρυσταλλώνεται στην ολαξονική ημιεδρία
του τριγωνικού συστήματος και
σχηματίσθηκε υδροθερμικώς σε
θερμοκρασία κάτω των 575 οC. Ο α-χαλαζίας
θερμαινόμενος στο σημείο μετατροπής
μεταπίπτει στον β-χαλαζία αλλά και ο β-χαλαζίας
ελλατουμένης της θερμοκρασίας
επανέρχεται στους 575 οC στο α-χαλαζία.
Κατ' ανάλογο τρόπο περίπου γίνεται και η
μετατροπή των άλλων μορφών από την α- στη
β-μορφή δηλ. κατά την κατακόρυφο
απόσταση του διαγράμματος.
Αλλα παραδείγματα πολυμορφίας είναι: |
![]() |
Ρουτίλιο (Τετραγωνικό) |
|
TiO2 | ![]() |
Ανατάσης (Τετραγωνικό) |
![]() |
Βρουκίτης (Ρομβικό) |
|
|
||
![]() |
Ανδαλουσίτης (Ρομβικό) |
|
Al2SiO5 | ![]() |
Σιλλιμανίτης (Ρομβικό) |
![]() |
Κυανίτης (Τρικλινές) |
|
|
||
![]() |
α-Χαλαζίας (Τριγωνικό, χαμηλής Τ) | |
β-Χαλαζίας (Εξαγωνικό, υψηλής Τ) | ||
![]() |
α-Τριδυμίτης (Μονοκλινές ή Ρομβικό, χαμηλής Τ) | |
SiO2 | β-Τριδυμίτης (Εξαγωνικό, υψηλής Τ) | |
![]() |
α-Χριστοβαλίτης (Τετραγωνικό, χαμηλής Τ) | |
β-Χριστοβαλίτης (Κυβικό, υψηλής Τ) | ||
Κοεσίτης (Μονοκλινές) | ||
Στισοβίτης (Τετραγωνικό) | ||
|
||
Fe | ![]() |
Σίδηρος (α-, β-, γ-, δ-μορφές) |